QUAN TRẮC KHÔNG KHÍ ĐỊNH KỲ LÀ GÌ? QUY TRÌNH, THÔNG SỐ VÀ NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT

1. Quan trắc không khí định kỳ là gì?

Quan trắc không khí định kỳ là hoạt động thu thập, đo đạc, lấy mẫu và phân tích các thông số đặc trưng của chất lượng không khí xung quanh tại những thời điểm và tần suất xác định nhằm đánh giá hiện trạng môi trường, theo dõi sự biến động của các chất ô nhiễm và phục vụ công tác quản lý môi trường.

Khác với hệ thống quan trắc không khí tự động, liên tục có khả năng ghi nhận dữ liệu theo thời gian thực, quan trắc định kỳ thường được thực hiện theo chương trình, kế hoạch và tần suất đã xác định trước. Mẫu không khí có thể được thu thập tại hiện trường, sau đó đưa về phòng thí nghiệm để phân tích đối với các thông số phù hợp.

Đây là một trong những hình thức quan trắc quan trọng giúp doanh nghiệp, cơ sở sản xuất và cơ quan quản lý có cơ sở đánh giá chất lượng môi trường không khí tại khu vực cần theo dõi.

Đối với chất lượng không khí xung quanh, QCVN 05:2023/BTNMT là một trong các quy chuẩn quan trọng được sử dụng để đánh giá chất lượng môi trường không khí xung quanh tại Việt Nam. Quy chuẩn này được ban hành kèm theo Thông tư 01/2023/TT-BTNMT và có hiệu lực từ ngày 12/09/2023.

2. Vì sao cần thực hiện quan trắc không khí định kỳ?

Chất lượng không khí có thể thay đổi theo thời gian do hoạt động giao thông, sản xuất công nghiệp, xây dựng, thời tiết, hướng gió, lượng mưa và nhiều yếu tố khác.

Do đó, một lần đo riêng lẻ không thể phản ánh đầy đủ diễn biến chất lượng không khí trong thời gian dài.

Quan trắc định kỳ giúp:

• Đánh giá hiện trạng chất lượng không khí tại khu vực quan trắc.
• Theo dõi sự biến động của các chất ô nhiễm theo thời gian.
• Phát hiện dấu hiệu bất thường hoặc xu hướng gia tăng nồng độ chất ô nhiễm.
• Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động sản xuất, giao thông và các nguồn phát sinh khác.
• Cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý môi trường.
• Hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát các tác động môi trường từ hoạt động sản xuất.
• Làm cơ sở xây dựng các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm không khí khi cần thiết.

Đặc biệt, đối với những khu vực có hoạt động sản xuất, giao thông hoặc tập trung dân cư, dữ liệu quan trắc theo nhiều đợt sẽ có giá trị hơn so với việc chỉ đánh giá chất lượng không khí tại một thời điểm.

3. Quan trắc không khí định kỳ khác gì quan trắc tự động?

Đây là vấn đề nhiều doanh nghiệp quan tâm khi lựa chọn giải pháp quan trắc môi trường.

3.1 Quan trắc không khí định kỳ

Đặc điểm chính là:

• Thực hiện theo các đợt quan trắc.
• Nhân viên kỹ thuật trực tiếp đến hiện trường.
• Sử dụng thiết bị lấy mẫu và đo đạc phù hợp.
• Một số mẫu được đưa về phòng thí nghiệm để phân tích.
• Kết quả phản ánh chất lượng không khí tại thời điểm hoặc khoảng thời gian lấy mẫu.

3.2 Quan trắc không khí tự động, liên tục

Hệ thống tự động thường bao gồm:

Đầu lấy mẫu → hệ thống xử lý mẫu → thiết bị phân tích → bộ thu thập dữ liệu → truyền dữ liệu → phần mềm giám sát.

Hệ thống có khả năng thu thập dữ liệu liên tục và có thể hỗ trợ giám sát từ xa, cảnh báo khi thông số vượt ngưỡng thiết lập.

Có thể hình dung đơn giản:

Tiêu chí	Quan trắc định kỳ	Quan trắc tự động
Hình thức	Theo từng đợt	Liên tục
Thu thập dữ liệu	Theo thời điểm/kế hoạch	Liên tục
Nhân sự hiện trường	Cần	Giảm phụ thuộc
Phân tích phòng thí nghiệm	Có thể cần	Tùy công nghệ
Dữ liệu thời gian thực	Không phải đặc trưng	Có
Giám sát từ xa	Hạn chế	Có thể
Cảnh báo tức thời	Hạn chế	Có thể tích hợp
Chi phí đầu tư ban đầu	Thấp hơn	Cao hơn

Như vậy, quan trắc định kỳ và quan trắc tự động không hoàn toàn thay thế cho nhau. Việc lựa chọn hình thức phù hợp cần dựa trên mục tiêu quản lý, yêu cầu kỹ thuật, đặc điểm nguồn phát sinh và yêu cầu pháp lý của từng dự án.

4. Các thông số thường được quan trắc trong không khí xung quanh

5. Quy trình quan trắc không khí định kỳ

Một chương trình quan trắc không khí định kỳ thường được triển khai theo các bước cơ bản sau:

Bước 1 – Khảo sát khu vực: Đơn vị thực hiện cần khảo sát hiện trạng khu vực, xác định các nguồn có khả năng ảnh hưởng đến chất lượng không khí và đặc điểm địa hình, giao thông, dân cư, hoạt động sản xuất.

Bước 2 – Xác định vị trí quan trắc: Vị trí lấy mẫu cần được lựa chọn phù hợp với mục tiêu quan trắc và đặc điểm khu vực.

Các vị trí có thể được xem xét tại:

• Khu vực sản xuất.
• Khu vực ranh giới cơ sở.
• Khu dân cư lân cận.
• Khu vực có nguồn phát sinh bụi, khí.
• Khu vực cần đánh giá ảnh hưởng môi trường.

Bước 3 – Chuẩn bị thiết bị và dụng cụ: Thiết bị lấy mẫu, dụng cụ đo hiện trường và các vật tư liên quan cần được kiểm tra trước khi triển khai. Đối với thiết bị đo, việc kiểm tra tình trạng hoạt động và bảo đảm điều kiện đo phù hợp là yếu tố quan trọng để hạn chế sai số.

Bước 4 – Đo và lấy mẫu tại hiện trường: Nhân viên kỹ thuật tiến hành đo các thông số hiện trường và thu mẫu theo phương pháp phù hợp.

Trong quá trình này cần ghi nhận đầy đủ:

• Thời gian.
• Vị trí.
• Điều kiện thời tiết.
• Tình trạng thiết bị.
• Điều kiện môi trường xung quanh.
• Các hiện tượng bất thường nếu có.

Bước 5 – Phân tích mẫu: Đối với các thông số cần phân tích trong phòng thí nghiệm, mẫu được bảo quản, vận chuyển và phân tích theo phương pháp phù hợp. Quy định kỹ thuật về quan trắc môi trường cũng có hướng dẫn đối với việc bảo quản mẫu không khí và phân tích các thông số môi trường không khí.

Bước 6 – Xử lý và đánh giá kết quả: Kết quả phân tích được tổng hợp và so sánh với quy chuẩn, tiêu chuẩn hoặc yêu cầu đánh giá tương ứng. Đối với chất lượng không khí xung quanh, QCVN 05:2023/BTNMT là quy chuẩn quan trọng cần được xem xét trong quá trình đánh giá.

Bước 7 – Lập báo cáo: Cuối cùng, kết quả được tổng hợp thành báo cáo quan trắc, bao gồm thông tin về vị trí, thời gian, phương pháp, thiết bị, kết quả phân tích và nhận xét, đánh giá.

6. Những yếu tố ảnh hưởng đến kết quả quan trắc không khí

Kết quả quan trắc không khí không chỉ phụ thuộc vào thiết bị mà còn chịu ảnh hưởng bởi điều kiện môi trường tại thời điểm lấy mẫu.

Thời tiết: Mưa có thể làm giảm nồng độ bụi trong không khí thông qua quá trình rửa trôi.

Gió: Gió ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát tán và pha loãng chất ô nhiễm.

Nhiệt độ: Nhiệt độ có thể tác động đến các quá trình vật lý và hóa học xảy ra trong khí quyển.

Độ ẩm: Độ ẩm cao có thể ảnh hưởng đến đặc tính của các hạt bụi và một số phương pháp đo.

Hoạt động sản xuất: Việc vận hành máy móc, đốt nhiên liệu, vận chuyển nguyên liệu hoặc sản phẩm có thể làm thay đổi nồng độ chất ô nhiễm.

Giao thông: Mật độ phương tiện cao có thể làm gia tăng bụi và các khí ô nhiễm liên quan đến quá trình đốt nhiên liệu.

Vì vậy, khi đánh giá kết quả quan trắc, không nên chỉ nhìn vào một giá trị riêng lẻ mà cần xem xét thời gian, vị trí, điều kiện khí tượng và hoạt động phát sinh tại khu vực.

7. Khi nào doanh nghiệp nên thực hiện quan trắc không khí định kỳ?

Quan trắc không khí định kỳ đặc biệt hữu ích đối với:

• Nhà máy và cơ sở sản xuất.
• Khu công nghiệp.
• Cơ sở xử lý chất thải.
• Khu vực khai thác, chế biến khoáng sản.
• Công trường xây dựng.
• Khu đô thị.
• Khu dân cư có nguy cơ chịu tác động từ nguồn ô nhiễm.
• Các dự án cần theo dõi hiện trạng môi trường xung quanh.

Đối với doanh nghiệp, chương trình quan trắc cần được xây dựng phù hợp với hồ sơ môi trường, yêu cầu quản lý và các quy định pháp luật áp dụng cho từng dự án, thay vì áp dụng một tần suất giống nhau cho mọi cơ sở.

8. Có nên chuyển từ quan trắc định kỳ sang quan trắc tự động?

Không phải mọi doanh nghiệp đều cần đầu tư ngay một trạm quan trắc tự động.

Nếu mục tiêu chủ yếu là đánh giá hiện trạng môi trường theo các đợt, quan trắc định kỳ có thể là lựa chọn phù hợp.

Trong khi đó, nếu doanh nghiệp cần:

• Theo dõi chất lượng không khí liên tục.
• Phát hiện nhanh biến động bất thường.
• Quản lý dữ liệu tập trung.
• Giám sát từ xa.
• Thiết lập cảnh báo.
• Phân tích xu hướng theo thời gian.

thì hệ thống quan trắc không khí tự động sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn.

Một hệ thống hoàn chỉnh có thể tích hợp:

Đầu lấy mẫu → thiết bị phân tích → bộ thu thập dữ liệu → máy tính công nghiệp → modem truyền dữ liệu → phần mềm giám sát → hệ thống cảnh báo.

Đây cũng là hướng phát triển phù hợp với xu hướng số hóa và giám sát môi trường theo thời gian thực.

9. Những lưu ý khi thực hiện quan trắc không khí định kỳ

Để dữ liệu có giá trị và hạn chế sai số, doanh nghiệp nên lưu ý:

Thứ nhất, lựa chọn vị trí quan trắc phù hợp: Vị trí phải phản ánh đúng mục tiêu cần đánh giá và đặc điểm của khu vực.

Thứ hai, lựa chọn thông số phù hợp: Không nên lựa chọn thông số một cách máy móc mà cần dựa trên nguồn phát sinh và mục tiêu quan trắc.

Thứ ba, sử dụng thiết bị phù hợp: Thiết bị phải đáp ứng phương pháp đo, phạm vi đo và điều kiện thực tế tại hiện trường.

Thứ tư, kiểm soát quá trình lấy mẫu: Sai sót trong quá trình lấy mẫu, bảo quản hoặc vận chuyển có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả phân tích.

Thứ năm, đánh giá kết quả trong bối cảnh thực tế: Cần xem xét đồng thời điều kiện thời tiết, hoạt động sản xuất, giao thông và các nguồn phát sinh xung quanh.

Thứ sáu, lựa chọn đơn vị có năng lực: Đơn vị thực hiện quan trắc cần đáp ứng các yêu cầu về năng lực quan trắc hiện trường và phân tích môi trường theo quy định áp dụng. Cổng dịch vụ công của cơ quan quản lý môi trường cũng quy định yêu cầu năng lực đối với các nền mẫu, trong đó có không khí xung quanh.

Kết luận

Quan trắc không khí định kỳ là một phương pháp quan trọng để theo dõi và đánh giá chất lượng môi trường không khí tại một khu vực trong những khoảng thời gian xác định.

Thông qua việc khảo sát – lựa chọn vị trí – lấy mẫu – đo đạc – phân tích – đánh giá – lập báo cáo, doanh nghiệp có thể xây dựng được cơ sở dữ liệu về chất lượng không khí và nhận diện những biến động bất thường.

Trong khi quan trắc định kỳ phù hợp với mục tiêu đánh giá theo từng đợt, hệ thống quan trắc không khí tự động lại có ưu thế về khả năng giám sát liên tục, truyền dữ liệu và cảnh báo theo thời gian thực.

Do đó, lựa chọn giữa hai giải pháp cần dựa trên mục tiêu quan trắc, đặc điểm nguồn phát sinh, yêu cầu quản lý và điều kiện đầu tư của từng doanh nghiệp.

Xem thêm: Các tin tức, thông báo về Mecie

---

CÔNG TY TNHH MÁY VÀ THIẾT BỊ CÔNG NGHIỆP HÓA CHẤT - MÔI TRƯỜNG MECIE 
☎ Hotline: 0961.628.998 
✉ Email: [email protected] 
 KV Miền Bắc: Số 57 đường Louis XII - LK45, KĐT mới Hoàng Văn Thụ, Phường Hoàng Mai, TP Hà Nội, Việt Nam.
 KV Miền Nam: Tòa nhà Fideco, 28 Phùng Khắc Khoan, phường Tân Định, Thành phố Hồ Chí Minh.